De geschiedenis van Gelderland is rijk aan meeslepende verhalen over krachtige vrouwen. Koningdochter Eleonora van Engeland, die trouwde met Reinald II, van hem verwijderd raakte en op bijzondere wijze haar lot onder de aandacht wist te brengen (zie elders in deze nieuwbrief de voorpublicatie uit de Gelderse kroniek van Willem van Berchen). Of Styn (Christina) Buys, die haar man verloor bij een steekpartij in een Nijmeegse kroeg en een vermogen naliet om een weeshuis te stichten (dat tot 1953 heeft bestaan).
Verhalen die het verdienen verteld te worden. Gelukkig gebeurt dat ook steeds meer, en liggen er nu drie boeken, verschenen in het afgelopen jaar, over drie Gelderse dames van adel. Het leven van Elisabeth van Culemborg (1475-1555) staat centraal in een biografie die meer is dan alleen een levensverhaal, door Wijnand W. Mijnhardt. Voor zijn emeritaat hield de Amsterdamse hoogleraar zich zelden met de late middeleeuwen bezig, maar nadat hij in 1997 een huis in Culemborg betrok dat ooit toebehoorde aan de Culemborgse dynastie, wilde hij meer weten en er over schrijven. Het aanvankelijke plan voor een klein boekje over een bijzonder huis, groeide uit tot een omvangrijk boek over een bijzondere vrouw in de Bourgondische tijd, en over de wereld waarin zij leefde. Zij kwam tot groot aanzien en kreeg een belangrijke positie als hoofd van de hofhouding van Johanna van Castilië.
Terug in Culemborg, dat onder haar bewind een graafschap was geworden, was ze een fel bestrijder van ketters. Haar leven was, aldus een van de recensenten, nog uitzonderlijker dan het toch al boeiende verhaal dat Mijnhardt vertelt.
Sophia van Bylandt, vrouwe van de Doornenburg, is vooral bekend van haar oogverblindend mooie getijdenboek. Over dat boek, en ook over de vrouw die het heeft laten maken, verscheen met steun van de Historische Kring Bommelerwaard, een mooi uitgevoerd en rijk geïllustreerd boek dat beknopt verhaalt over Sophia, haar nalatenschap en haar boek. Dat getijdenboek is vermoedelijk geschreven in Arnhem, verlucht met miniaturen van een anonieme meester uit Gelre die later furore maakte in Keulen (de meester van het Bartholomeusaltaar), en gebonden in Nijmegen. Deze publicatie en het indrukwekkende getijdenboek doen verlangen naar meer. Het werk van de anonieme meester zou eens tentoongesteld moeten worden in de regio waaruit hij afkomstig is.
Twee jaar geleden verraste Lydia Rood me met De maagd van Rosendael, een roman over Marie d’Harcourt / Maria van Gelre. De talrijke gegevens die ik had opgediept voor de boeken die ik schreef over Maria en haar gebedenboek en met het oog op de tentoonstelling Ik, Maria van Gelre, waren door Lydia Rood gebruikt als geraamte waar ze een roman omheen componeerde. Een overtuigend en verrassend verhaal, dat vaak heel herkenbaar was, maar hier en daar ook afslagen nam die verwondering opriepen. Het maakte duidelijk dat Maria van Gelre ook door anderen was toegeëigend en ik gaf die verhalen graag uit handen. Het maakte duidelijk dat Maria van Gelre ook de harten van anderen had veroverd. Recent verscheen deel 2 van wat een trilogie wordt: De pleegzoon.
Het begint in 1415, waar het eerste deel ophield, en gaat vooral over de jaren waarin Maria de nog jonge Arnold en Willem van Egmond opvoedt nadat hun moeder overleden is. Maria projecteert haar ambities, die vaak gestuit worden, in de opvoeding van de jongens; de oudste, Arnold, wordt in 1423 hertog van Gelre. Ze toont eveneens dat ze een belangrijke rol kan spelen in bestuur en diplomatie van het hertogdom. Hoe haar moeizame en ook vaak succesvolle weg in deze roman verteld wordt, weet ik nog niet. Ik ga het rond de kerstdagen lezen. Maar nu wil ik het alvast aan de lezers van de nieuwsbrief aanbevelen.
Johan Oosterman
Willem W. Mijnhardt, Het verdriet van Elisabeth van Culemborg. Bloei en ondergang van een adellijke dynastie, 1400-1555. Amsterdam: Prometheus 2025. ISBN 978 90 446 5829 3.
Trees Blom, Sophia van Bylant. Een ambitieuze vrouw in de late middeleeuwen. [Zaltbommel 2025].
Lydia Rood, De pleegzoon. Amsterdam: Ambo/Anthos 2025. ISBN 978 90 263 6592 1.
